Bovenkerk: kijken achter het steigerdoek.

Gepubliceerd op zondag 24 maart 2019 20:24 Tekst en foto's: Piet Bergstra, Hanzebouw, RCE, gemeente Kampen.

De werkzaamheden aan de toren van de Bovenkerk zijn nog in volle gang. Raadsleden en pers mochten er een kijkje nemen. Na een welkomstwoord, koffie met vulkoek, kregen de aanwezigen uitleg door middel van een presentatie door ing. Harry Klunder van bouwbedrijf Hanzebouw b.v. Hanzebouw heeft de leiding van de restauratie. Dit bedrijf is gespecialiseerd in restauratie van monumentale gebouwen waaronder ook kerken. Na de presentatie werd de bouwhelm opgezet en vertrok het gezelschap richting de dertiende ‘steigerverdieping’. Sommigen met de bouwlift, anderen ‘deden’ dertien ladders.

 

De toren, zoals deze er nu uitziet, was niet altijd zo. In het begin bestond de toren uit drie geledingen met een puntdak, vergelijkbaar met die van de Buitenkerk. Later werd er een vierde deel opgebouwd en de punt zoals die nu is. De zijbeuken liepen eerst door en werden later weer verwijderd. Daardoor kwam de toren min of meer ‘los’ te staan van de rest van het gebouw. Nog weer later werden er twee grote steunberen tegen de toren gemetseld. Er is heel veel gebouwd en verbouwd aan kerk en toren. Delen van de buitenste schil van de toren bestaat soms uit tufsteen en gebakken steen. Het was vaak een kwestie van geld bij restauratie voor welke steensoort men koos.

Uitkijkpost

De restauratie startte in april 2018. De toren van de Bovenkerk verkeert in een slechte staat. Vele oude kerktorens zijn eigendom van de burgerlijke gemeente. De bijzondere situatie rond de oude kerktorens is een overblijfsel uit de Franse Tijd toen de scheiding tussen kerk en staat werd doorgevoerd. De Wetgevende Vergadering van de Bataafsche Republiek legde op 1 mei 1798 vast dat voortaan alle kerkgebouwen opnieuw moesten verdeeld onder de verschillende lokale kerkgenootschappen. Maar, zo werd nadrukkelijk bepaald, de torens "aan de Kerkgebouwen gehegt, benevens de Klokken, met derzelver huisingen, worden verklaard, eigendommen te zijn en te blijven der Burgerlijke Gemeenten, staande ten allen tijde onder dezelver beheering en onderhoud". 

 

De reden waarom de torens van de onderlinge verdeling tussen de kerkgenootschappen werden uitgesloten en bij de burgerlijke overheid bleven, kwam door de functie die ze in het maatschappelijk leven innamen. Ze hadden namelijk vaak een publieke functie. Als uitkijkpost, gevangenis, alarmering bij gevaar of brand e.d. De eigenaar van de toren is dus de gemeente Kampen. Dit betekent dat de kosten voor onderhoud ook door de gemeente betaald worden.

Scheefstandmeting

De toren is een kenmerkend element in het stadsbeeld van Kampen. Deze grote, gotische kruisbasiliek was het opvallendste element in het stadsgezicht van Kampen. Totdat er een flat langs de waterkant verscheen en windmolens op het industrieterrein. Uit historisch oogpunt is het van groot belang de toren in een goede staat terug te brengen. In 2015 werd gestart met de voorbereidingen ervan. Toen werd geconcludeerd dat zowel de fundering als het gevelwerk hersteld moest worden. Uit scheefstandmeting over de afgelopen 10 jaar bleek dat de toren structureel verzakt. De toren laat los van de kerk. Er gaapt een gat van zo’n vijftien centimeter tussen toren en kerk. Om verdere schade aan de kerk en toren te voorkomen moest de toren gestabiliseerd te worden. Dat is inmiddels gebeurd. De fundering is hersteld en er zijn maatregelen getroffen om verdere verzakking tegen te gaan. Hoe men dit deed?

Bovenstaande fotoserie van Hanzebouw geeft de werkzaamheden goed weer. Eerst werden er een aantal schroefpalen onder de toren aangebracht. Dit als basis voor een constructie waarop ijzeren balken kwamen te rusten. Nadat de schroefpalen waren aangebracht werden er een profielen door de muren geboord. Vervolgens werden stalen balken, door die gaten in de muren, onder de toren in een kruisvorm aangebracht. Met een vijzel werden die balken op de juiste hoogte gebracht. Dit gebeurde onder een druk van 600 Bar (ter vergelijking: de bandenspanning van een auto is zo'n 2,5 Bar gemiddeld). Nadat dit klaar was werd het geheel afgedekt met een speciale betonlaag. 

Wiebelend bakje

Hierna werd de toren in de steigers gezet. Er moest een steiger worden opgebouwd van 15 lagen tot een hoogte van 37 meter. Nadat de steiger was aangebracht kon een duidelijk beeld worden verkregen van wat de eigenlijke stand van zaken was van de buitenste schil van de toren. Er werd gevraagd of dat niet met een hoogwerker kon. Dat is niet mogelijk: bij zo'n inspectie moet men goed kunnen kijken bij bv. een tracering: boven, onder, links, rechts. In een wiebelend bakje, op een hoogte van 30 meter is dat nagenoeg onmogelijk. Vandaar de steiger. Bij deze inspectie bleek dat veel tufsteen vervangen moesten worden. Maar ook sommige bakstenen, traceringen, regendorpels en montanten waren nodig aan vervanging toe. Tracering is de stenen versiering in geometrische patronen in het boogveld van de gotische vensters en nissen. Montanten zijn de stijlen. Beiden zijn vaak van tufsteen gemaakt. 

Nieuw ingemetselde tufsteen.
Nieuw ingemetselde tufsteen.

Tufsteen

Tufsteen is een gesteente van vulkanisch materiaal. Het kan bestaan uit verschillende componenten, maar de hoofdzakelijk bestaat het uit vulkanische as. Tufsteen is een relatief zachte steensoort die gemakkelijk te bewerken is. De buitenkant opruwen gebeurd gewoon met een hamer. Daardoor zijn de voegers eigenlijk ook natuursteenbewerkers. Veel van de tufsteen wordt gewonnen in Duitsland en Oostenrijk. Sommige delen van de buitenmuren zijn van tufsteen maar ook de raambogen en kozijnen. Sommige tuf neemt vrij makkelijk water op, maar staat dit wat moeilijker weer af, waardoor deze tuf op den duur gevoelig is voor vorstschade. Na verloop van tientallen jaren tot een eeuw begint deze steen dan ook ernstige scheuren te vertonen. Nu wordt veel tufsteen vervangen. Sommige regendorpels ook maar die zijn van een veel zwaardere kwaliteit natuursteen. Een goede meter regendorpel weegt als snel zo'n 120 kilo.

Wijzerplaten

Het uitzicht op deze hoogte is fantastisch! Je ziet Kampen in panorama view. Het weer was die dag wat somber en donker maar je kunt niet alles hebben. Het sloopwerk ter hoogte van de bovenste vijf steigerlagen is afgerond en inmiddels wordt gewerkt aan het aan te brengen nieuwe tuf- en baksteen en regendorpels. De voegers van voegbedrijf Heldoorn zijn druk bezig met het opmetselen van de tufstenen in de buitenste schil van de toren en het vervangen van montanten, regendorpels en traceringen. Daarna kan het worden afgevoegd. Dan zijn de eerste vijf lagen klaar. Nog 10 te gaan. 

 

De wijzerplaten zijn inmiddels ook verwijderd om gerestaureerd te worden. Na onderzoek werd geconstateerd dat de wijzerplaat aan de noordzijde waarschijnlijk de meest authentieke is en in 1807 is geplaatst. Destijds kreeg de aannemer de volgende opdracht gekregen (uit bestek van 1807): ‘den aannemer moet nog een nieuw wijzerbord voor het uurwerk doen maaken, van grootte en swaarte egaal aan de twee af te neemene oude borden.’ Deze wijzerplaat is gemaakt van koper op een hout met metalen frame. De andere twee zijn zeer waarschijnlijk in latere jaren vernieuwd.

 

In één van de wijzerplaten zijn de nodige kogelgaten ontdekt. Deze worden niet gerepareerd, maar blijven bewaard als litteken uit het verleden. De wijzerplaten worden opnieuw gecoat in de oorspronkelijke kleur staalblauw met vergulde cijfers.

Schillen

In de jaren 90 is de toren voor het laatst compleet in de steigers gezet. Nu blijkt dat de restauratie die destijds werd uitgevoerd minder duurzaam is gebleken. Achteraf is dat verklaarbaar omdat uit kostenoverwegingen alleen de hoogst noodzakelijke tufsteen werd vervangen en op meerdere plaatsen werd geschild in plaats van vervangen. Schillen is het gedeeltelijk afkappen van de tufsteen zodat oppervlakkige beschadigingen en verweringen worden verwijderend. In het meerwerk werd vervanging van alle slechte tufsteen voorzien. Als nu weer gekozen zou worden voor het schillen in plaats van vervangen dan zou een nieuwe restauratie over 10 tot 15 jaar noodzakelijk zijn. Vandaar deze rigoureuzere stap.

 

De werkzaamheden liggen op schema. Door de restauratie op deze manier uit te voeren zal de toren er weer voor een periode van 30 tot 40 jaar er tegen kunnen. De planning is er op gericht om in het voorjaar van 2020 het werk af te ronden.